Skip navigation

Category Archives: ZENO

Thus Spoke Zarathustra

Image by kian1 via Flickr

Sceptic:  For me Nietzsche is one of those who do philosophy departing from a wound, from a deep-seated internal problem… The wound is internal to Nietzsche but the source of this wound is external, so you see, he is in-between. He attacks both sides at the same time, there is a profound neither/nor relationship, an endless struggle between the life drive and the death drive in Nietzsche’s books. As for Hegel, I’m not so sure what kind of a man he was. His philosophy doesn’t seem to give me “the kicks” as you say. But to me Hegel is sobering, and that is what I require. In Kant’s books you see everything divided and subdivided into sections and subsections. And you see Kant’s idea is there in three books. I find the life philosophy-academic philosophy distinction ridiculous and luxurious for our times. It deprives us of many great philosophers. Nietzsche’s is neither academic nor life, but a kind of open philosophy; philosophy without the final judgment. Nietzsche has never said and will never have said his last word.

Stoic: Never?

Sceptic: And that there is no such last word or final judgment is itself Nietzsche’s last word and final judgment. It is with Nietzsche that we come to realize this paradoxical situation, this vicious cycle, within which we have come to be entrapped.

Stoic: But Nietzsche also makes us ask, what would be the price paid to escape from this vicious cycle?

Sceptic: That’s indeed another thing that he does. It is precisely because of these endless questions leading to one another, each question the answer of another, and this incompleteness of his philosophy is only one of the reasons that make Nietzsche attractive for many. The second is this: Nietzsche has four-five teachings, the first one is, which for me is the most important, that “knowledge is perspectival by nature.” As soon as he says this, his philosophy becomes an opening up to a new field for thought and life. Everyone can enter Nietzsche’s new space and take what they want, it is like a toolbox. There is something for Hitler in that work, something else for Bataille, for Heidegger, Freud, so you see how clear it all becomes in this context, what he means when he says on the title-page of Thus Spoke Zarathustra, “A book for no one and everyone.” You can translate this as a book for everyone who will understand but at the same time for no one, since no one can completely understand what exactly Nietzsche means. This formula is applicable to his philosophy as a (w)hole, a philosophy for none and all at the same time. And there is no (w)hole of Nietzsche’s philosophy to be comprehended as a (w)hole anyway. This attitude would reduce “Nietzsche” to its bare bones when in fact it is a very fleshy writing. It wouldn’t be fair on Nietzsche. Mine is a stance from which I try to justify Nietzsche, save him. It is the tendency of most readers of Nietzsche to be his advocate. And yet I now realize that this attitude, too, is not so true to the spirit of Nietzsche. And this is the reason why I distanced myself from Nietzsche, after witnessing what has been happening in the world for the last one hundred years, since Nietzsche’s death. You might as well read “there can be no poetry after Auschwitz,” as “there can be no philosophy after Auschwitz.” Or you at least become compelled to admit, “after Auschwitz it becomes very difficult, almost impossible to unconditionally affirm Nietzsche’s philosophy.” You might, and you should, feel the need to introduce a distance between yourself and Nietzsche.

Stoic: Another paradoxical situation emerges here, for Nietzsche is himself against himself in this respect and on this subject.

Sceptic: Yes, he is indeed.

Stoic: And this indicates a self-deconstructive reading at work, that is, you are already deconstructing your own reading as you read Nietzsche.

Sceptic: But isn’t this a natural outcome of philosophical thinking? I think Nietzsche’s grandest illusion was his excessive self-assurance, a pathological self-confidence which led him not to use his critical eye in relation to himself as much as he did in relation to others. He perspectivizes truth but he never situates himself in the nineteenth century as a priest who had been influenced by the likes of Wagner and Schopenhauer; he never comes to terms with his finitude, and so he never manages to reconcile himself to life.

Stoic: In 1889, when his passage to the other side is semi-complete he is about forty-five.

Sceptic: Yes.

Stoic: The most interesting aspect of his work is its posthumousness. He left behind a multiplicity of texts in complete silence and yet all his work, this multiplicity of texts, is itself an unceasing and singular voice at times causing nausea. When one is looking at this oeuvre one wonders what kind of a will to power is Nietzsche’s, it’s not clear, some say it should be translated as will towards power. I think will to power and will to nothingness are one and the same thing. Will towards power and being towards death are the two constituent parts of becoming what one always already is. And what use of a will to truth if it is not in the service of becoming true to one’s being. Perhaps if his work had not been interrupted by illness, he, and we with him, would have been better able to make sense of these circular movements of thought.

Sceptic: Nietzsche’s working method involves taking notes as he walked… And then revising those notes…

Stoic: …Organize those thoughts, put them in order? But it’s different when Zarathustra speaks. He wrote Thus Spoke Zarathustra locked in a room, sitting in a chair in front of a table on the mountains after his devastating Lou Andreas-Salomé experience. There is a close relation between aphorisms and steps, fragmentary writing and walking. It is the same in the case of other aphorism writers, there are flashes of insight involved, always fragmentary, little thoughts complete in themselves and yet to be formulated in relation to one another. Nietzsche’s process of thinking is itself discontinuous, fragmentary; it’s an attempt to give birth to partial objects without relation to an external idea of wholeness. As soon as something strikes him he feels as though if he doesn’t put it down immediately he never will. And since he thinks about the same thing from different perspectives through a period of time, the result is a plurality of partial objects all somehow linked to one another rather than to a whole outside them. He didn’t have time to make sense of all he thought. His thought was larger than his life. He used to write so rapidly but still his infinite speed of thought always left his writing behind.

Sceptic: If only he had lived longer and thought with less speed.

Stoic: Perhaps he could have finished the work of his life in a much more precise way. If he were able to write a second Ecce Homo at sixty years old, he could have survived his thought. But of course I’m assuming too much here.

Sceptic: Actually it is good to throw some light on where Nietzsche is coming from and where he is heading towards. It makes visible the great potential of Nietzsche’s thought; explicates the possibilities of new ways of thinking and living it has to offer.

Stoic: In a new light everything becomes other than itself.

Sceptic: Plato criticized his own concept of the Idea later in life. Perhaps if Nietzsche had lived longer he would have had a critical look at his earlier work.

Stoic: The other day I had a look at On The Genealogy of Morality as a preparation for our conversation. In it I saw Nietzsche thinking about two hundred years ahead of his time. And this prophetic stance is not very common among philosophers. Usually poets tend to tell of the future.

Sceptic: Poets do tend to have messianic expectations.

Stoic: Yes, poets too operate at messianic levels but Nietzsche is assured that what he thinks will take place in the future will actually take place; he believes in the truth of what he assumes. And worst of all, we now see that what he thought would happen is really happening. Have a look at what he says:              

What meaning would our entire being have if not this, that in us this will to truth has come to a consciousness of itself as a problem? … It is from the will to truth’s becoming conscious of itself that from now on—there is no doubt about it—morality will gradually perish: that great spectacle in a hundred acts that is reserved for Europe’s next two centuries, the most terrible, most questionable, and perhaps also most hopeful of all spectacles…[1]

He sees the rise of Nihilism. And we see him say this in Genealogy published in November 1887. It has been 117 years and we can say that his prophecy has proved to be true for the first 117 years out of 200. On this account we can bet that this truth will increasingly maintain its truth status in the remaining 83 years. Looking backwards he tells of the future. With a messianic force he writes Ecce Homo in which he proclaims himself Christ and Dionysus. What he means by that self-fashioning is that he has passed across the Nihilism, went through the will to nothingness and reached the point after the fantasy is traversed where Christ and Dionysus confront one another. But Nietzsche never says that he is the overman. Nietzsche, in Ecce Homo, fashions himself as the one who remains the man who wants to die. In Gay Science we see the theme of God’s death merging with the story of a madman wandering around with his lamp, looking for God. He distinguishes two forms of Nihilism: one is an active nihilism he associates with destruction, the other is an exhausted and passive nihilism he identifies as Buddhism.

Sceptic: Perhaps it’s true; today we know the West is turning towards the East.

Stoic: He sees not one, but two distinct futures of a Nihilist Europe. But I don’t really get what he means when he says he has himself overcome nihilism. Has he really overcome nihilism or is it just wishful thinking?

Sceptic: I don’t know whether he has or he has not overcome nihilism, but what I can say concerning why he thinks in that way is this: In a nut-shell nihilism is the absence of “where” and “why,” or “direction” and “intention.” Nietzsche is convinced that he is showing humanity a new direction towards which to head. His project of revaluing the values is itself an attempt at overcoming nihilism, but this attempt only partially overcomes nihilism, for even after all the values are devalued there remains the new values to be created out of the ruins of the old. Revaluation cannot be completed unless destruction is left behind and creation takes its course.

Stoic: Absolutely. Nihilism is necessary for the devaluation of values, but should be left behind before revaluing the values. So nihilism is a useful tool in turning the existing order against itself but when it comes to creating the new it is nothing other than an enemy. Nietzsche’s discourse is almost a Marxist discourse without Marxist terminology. To see this aspect of Nietzsche more clearly let me give you a brief account of the master-slave relationship in Hegel and Nietzsche. For Hegel everyone is a slave and some slaves, out of a dissatisfaction with slavery, fight to death for mastery, win the fight, and through recognition by the slaves as the masters, become masters, and dominate the slaves. Dialectical process, however, does not end there and in the next stage, and “as history has shown us” in Marx’s words, since in time everything turns into its opposite, slaves eventually become masters. Whereas for Nietzsche from the beginning there are masters and slaves, which he calls active and reactive forces, but the ones who play the role of masters are in fact the slaves and the slaves the masters. So what Nietzsche wants to say is that slaves dominate the masters because of the false values upon which human life is built. Reactive forces are the slaves who occupy the master position and active forces are the masters who occupy the slave position. It is always the reactive forces who win because their reactions are contagious and it is extremely easy for them to multiply themselves and degenerate the others. The active forces, however, although they are the strong ones, are always crushed under the false value system created by the reactive forces. If Hegel is saying that everything eventually turns into its opposite and the roles are reversed only after a struggle to death, Nietzsche is saying that the roles are always already reversed and the way to set things right, rather than passing through reversing the roles, passes through a revaluation of all values on the way to a new game. How would you respond to that?

Sceptic: Well, Nietzsche looks at things otherwise. Through eternal recurrence everything is continually inverted into the spotlight and everything turns into something other than itself in time. So he comes to the conclusion that everything is so reversed that the weak wins. That’s what he sees as the outcome of nihilism. In Nietzsche’s world what everyone understands from improvement is in fact the opposite of the real meaning of improvement. Look what he says, 

One should at least be clear about the expression “be of use.” If by this one intends to express that such a system of treatment has improved man, then I will not contradict: I only add what “improve” means for me—the same as “tamed,” “weakened,” “discouraged,” “sophisticated,” “pampered,” “emasculated” (hence almost the same as injured…)[2]

Stoic: I admire him for what he achieved but at times doesn’t he become more than self-confident. I occasionally feel that he saw himself as a prophet.

Sceptic: Well, it is obvious that he suffered from a certain megalomania. No doubt he lacked self-critical eyes.

Stoic: Does he give you the feeling that he regarded himself a prophet from time to time? Could he have thought he was revealing the word of God?

Sceptic: The thinker talking through Zarathustra’s mouth has that prophetic quality. Zarathustra is himself a prophet. There are various speculations concerning Nietzsche’s entry into the realm of madness. When it occured and so on. Some say when his books are read with a clinical intent there is no trace of madness in his work. I don’t agree with this. Already in Zarathustra there is a deterioration of his thought processes. An exaggerated self-confidence appears in Ecce Homo. But to be considered a prophet is what Nietzsche dreaded most. He says it in Ecce Homo: “I have a terrible fear that one day I will be pronounced holy.”

Stoic: One still wonders whether he is the first prophet without a God, if he thought himself to be the first prophet without a God, and with this thought he went off the rails?  

Sceptic: Are you listening to what I’m saying? 

Stoic: He also sees himself as the disciple of Dionysus.

Sceptic: Have you heard what I’ve just said?

Stoic: He signed Dionysus the last letter he wrote to Strindberg.

Sceptic: And Crucified at the same time. Nietzsche’s thought is full of paradoxes. Perhaps that’s one of the reasons why it is a philosophy for everyone. On any topic, on this or that subject, there is this perspective and there is that. You can choose whatever works for you and ignore the others. But that’s not what I’m really concerned with. The contradiction at the heart of Nietzsche is that his theory of eternal return and the becoming of overman cancel each other out. There are two distinct layers of time at which Nietzsche’s teaching operates. First is the linear time of history, the time in which animals live, it is a measurable time. Birth, reproduction, internalisation, metabolism, dissolution all take place in this time; it is the time of life and death. The exact opposite of this time is the circular time of the spirit. It is a time that transcends the linear time and the physical world. It is a product of man’s dissatisfaction with the physical world; a will to go beyond the physical and/or outside time. He conceived of both of these forms of time (Aeon and Chronos) and he existed in both at the same time. He was a man who knew that there is nothing outside physical time and/but who still strived to go beyond this time.

Stoic: How agonizing is that? I think it is none other than himself he is talking about when he says,

Precisely this is what the ascetic ideal means: that something was lacking, that an enormous void surrounded man—he did not know how to justify, to explain, to affirm himself: he suffered from the problem of his meaning. He suffered otherwise as well, he was for the most part a diseased animal: but the suffering itself was not his problem, rather that the answer was missing to the scream of his question: “to what end suffering?”[3]                 

All his life he tried to make sense of the inordinate measure of suffering and privation he had to endure. In vain he looked for a way of exposing “the vanity of all human wishes.” He was dissatisfied with his life and he hated himself for that. He kept resisting the Stoic within himself. But his Sceptic side was incapable of putting something other than the teachings of Socrates in the place left empty by the demolition of his Stoic side. He equally resented having remained under the shadow of Socrates. To escape from Socrates he attacked Plato’s metaphysics of presence and did this with the tools he borrowed from Heraclitus; a pre-Stoic philosopher who has deeply influenced both the Zeno of Citium, who was the founder of Stoicism, and the Zeno of Elea, who explained how it could be possible for a tortoise to pass Achilles in a race. If you look at the latter Zeno’s paradox carefully you see that what he wants to say with all his arrow business is that there can be no motion out of immobility. Yes, the arrow is at rest at every instant and the mind unites those individual instants each a picture in itself. What the eye receives is already what the mind’s synthesizing force creates. We see the arrow in motion when in fact it is, at every instant of its existence, at rest. You see where Zeno is coming from there. He is coming from Heraclitus’ idea that “one cannot step into the same river twice.” The river which is stepped into is a different river at each instant of its flow. You can see that Heraclitus is making a distinction between the flowing water and the bed in which it flows. It is Heraclitus who first splits time. So Zeno finds himself in a split time and can say that before rational thought unites time there is no movement to be perceived.

Sceptic: But this means that Zeno thinks reason creates something out of nothing, or movement out of immobility.

Stoic: And this is very similar to the foundational truth upon which Epictetus builds his therapeutic philosophy. Epictetus says that we create our history, our past, present, and future. It is up to us to change the way we perceive things, put them in a new light, see ourselves differently, and act in way which would be in harmony with nature, in accordance with reason, and for the benefit of all. Epictetus doesn’t see the care of the self as other than the care for the other, he reconciles the interior and the exterior of the subject. So knowledge is a construct of the synthesis of the internal and the external; we project what we have introjected. Between projection and introjection there is a synthetic activity that unites the internal and the external, or the psychic and the material. And a balance between the truth of what’s really going on outside and how the subject perceives this truth is a sign of health. An internally constituted external authority, the truth of universal humanist rationalism, governs the subject in harmony with nature. Listen to what nature says to you and you will know the right thing to do, truth is of nature, say the Stoics. But Plato says: “I, the truth, am speaking.” How megalomaniac is that?

Sceptic: It is quite megalomaniac indeed. And that is the Platonic side of Nietzsche, an exaggerated self-confidence.

Stoic: But with the thought of eternal return Nietzsche is shattered. He realizes how random and chaotic life is and I think his thought of eternal return is a response to his fragmentation at the time he was in Turin. The contingency of all things led him to formulate the eternal return, a circular time with no beginning or an end. In this circular time “a throw of the dice will never abolish the chance,” as Mallarmé put it. So after the nihilistic fantasies and Dionysian hallucinations are traversed the new age of bliss begins for the ones who have learned to learn from what happens to them in this life and rather than fall into the wound pass across it and affirm life as it is. Amor fati is both the driving force and the outcome of the eternal return. Everyone is born free. One who loves one’s fate whatever happens is free. It is a very Stoic thought; as long as the mind is free who cares about the body in chains. But this is not to despise the body, on the contrary, Stoics do care about their bodies; cleanliness, appetite, health, good behaviour, humour, kindness, affirmative attitude; it is a very naturalist social philosophy.

Sceptic: I didn’t know that you were so off the rails. If I understood you correctly, in eternal return there is no room for Darwinist linear evolution. Evolution is peculiar to linear time. Nietzsche is after finding a new form of progressive movement in complicity with the circular movement of time. The idea of eternal return is a very vague formulation of what he was really after. It is Bergson who came closer to saying what Nietzsche wanted to say. In his Creative Evolution Bergson investigates Zeno’s paradox and comes to the conclusion that Zeno’s idea that there can be no movement in-itself because time is infinitely divided within itself is not sufficient to theorize a practical and creative evolutionary process other than a linear progress. Bergson says that cinema achieves what Zeno thought was impossible. By creating motion pictures out of pictures at rest at every instant he introduces mind as a projection-introjection mechanism just like a camera. “But while our consciousness thus introduces succession into external things, inversely these things themselves externalise the successive moments of our inner duration in relation to one another.”[4] Bergson doesn’t differ from Zeno as much as he thinks he does, in that, it was Zeno who said mind projects what it had introjected. And this projection-introjection mechanism is a binding-splitting force at the same time. It binds the subject to the social as it splits the subject within itself, right?

Stoic: Well, almost. It is a matter of working through ways of dealing with history, with the contingency of every event and the randomness of what happens to us in time. Stoics look down on death and suffering. They say that which has happened cannot be changed in linear time, but in circular time everything can be changed in perception and then projected onto the present so as to leave behind the traumatic incident and move on towards becoming present. So, you see, you are always already present and yet this presence is always changing in relation to your past and future, and hence while you are always present you are never present, you are always a non-presence becoming present. So the way in which you relate to your past, the way in which you read your history, determines your actions at present, so why don’t you read your past in such a way as to enable yourself to become self-present. It is about creating the self so as to create itself as a perpetually renewed self-presence. It is not out of nothing that something is created, there never is nothing for the self. You can see that it is all very closely related to the thought of death in Stoics. “Let death and exile and everything that is terrible appear before your eyes every day, especially death; and you will never have anything contemptible in your thoughts or crave anything excessively.”[5] It is one of his principal doctrines always to start from sense-experience. Life is a process of breaking down and remaking the sense of experience. 

Sceptic: And after his intense sense-experiences Nietzsche dies, leaving behind words that have long ago ceased to be his. Writing is a process of transforming the sense-experience to make it visible for the others. But at the same time writing is itself a sense-experience. And in Nietzsche we very occasionally see writing about the experience of writing. There is an intense meditation on the affective quality of language in Nietzsche.   

Sceptic: But he is partly blind to what’s going on not only inside him but also outside him.

Stoic: He gets too excited about the affect of language. And together with the will to experience more of it he falls on the side of total dissolution. He pushes his thought to its limit after which there is nothing, but he goes on and in utter dismemberment he finds himself. But when he finds himself he is already dismembered and so finds that there is no self outside the social. To find that out he had to push his thought to its limit and pay the price with the loss of his mental health. Perhaps he was a bit too aggressive towards the Stoics who could have shown him a way out of his dilemma: “Remember that what is insulting is not the person who abuses you or hits you, but the judgement about them that they are insulting. So when someone irritates you be aware that what irritates you is your own belief. Most importantly, therefore, try not to be carried away by appearance, since if you once gain time and delay you will control yourself more easily.”[6] But Nietzsche was busy with struggling with Stoics for their rationality and universality.

Sceptic: Well, Nietzsche’s aim has never been to write therapeutic prescriptions for the ill. He sees this as taming. And yet this is what he is doing. With Nietzsche therapy and critical theory confront each other. “With priests everything simply becomes more dangerous, not only curatives and healing arts, but also arrogance, revenge, acuity, excess, love, lust to rule, virtue, disease; though with some fairness one could also add that it was on the soil of this essentially dangerous form of human existence, the priestly form, that man first became an interesting animal, that only here did the human soul acquire depth in a higher sense and become evil—and these are, after all, the two basic forms of the superiority of man over other creatures!…”[7]  Here he is talking about Christianity and Buddhism, but you can imagine the same criticism directed against not only Plato but also the Stoics. Nietzsche’s sees the Jews as the beginners of “the slave revolt in morality.”[8] You see, he is after an attitude to life that would be neither Jewish nor Greek. And the common ground on which both the Greek and the Jewish civilizations are built is an assumption that man is superior to other animals. It is not difficult to see where he is coming from if you remember that Christians thought Jews to be as inferior as animals. As for Buddhism, it is passive nihilism, a will to nothingness, for what is Nirvana if not a mystical union with God, with nothingness. After dissolving all these belief systems in a universal cesspool Nietzsche moves on to a revaluation of all values in the light of the Genesis in The Old Testament: “At the beginning was the word.” But what God is, for Nietzsche, is precisely this: nothingness. It doesn’t start from nothingness, it starts with language, and everything comes from language which has neither a beginning nor an end.

Stoic: But I think you are missing Nietzsche’s point there. For there is a pre-linguistic domain which is not nothingness, but something in between nothingness and everything that there is, that space between is the realm of partial objects which serve the purpose of relating to the world even before the language is acquired. And with this he comes back to what Zeno was saying. At the beginning there is no-motion, but that state of the being of things is not perceivable, for the mind unites partial-objects to form a sequence of events, before which there is nothing perceivable. Zeno says, movement in-itself and for itself is impossible because there can be no movement prior to the synthesis of the individual states of being at rest. But with cinema we see that motionless pictures are put one after the other in a particular sequence and when the film revolves a continuity of images, a flow of pictures is created. There is the illusion of one continuous motion of events when in fact each event is a motionless picture in itself.

Sceptic: But if it cannot be perceived how can you say that at the beginning there is nothing and immobility?

Stoic: Well, that’s not what I’m saying. There is nothing at the beginning precisely because nothing can be perceived before the beginning. You see, there is the absence of something, there is nothing as the object of perception. You have to assume that beginning itself has no beginning so that you can begin living, acting, and doing things. Otherwise how can you live with the thought of being surrounded by nothingness and death at all times? Death is where you cannot be. It is absolutely other to you, its presence signifies your absence and inversely. Perhaps we should have said there is nothing before the beginning and after the end. That fits in better with everything.

Sceptic: Yes, and with this sentence the riddle is solved to some extent; it is not a matter of beginning or ending; everything is in the middle, and nothing is before the beginning and after the end. The eternal return has neither a beginning nor an end.

Stoic: Even when you die your body is still in the process of dissolving; you dissolve into other things and become something else. It is not resurrection I’m talking about here. Nor is resurrection what Nietzsche attempted to theorize with the thought of eternal return, but a very materialist understanding of nature and its relation to man. Nietzsche never says what exactly the eternal return means but from what he says we come to a grasp of what it might mean. Let me quote Nietzsche at length. In this one of the best descriptions of what the eternal return might mean we see Zarathustra talking with a dwarf about time, the moment as a gateway to possibilities, and the passage of time.

 ‘Everything straight lies,’ murmured the dwarf disdainfully. ‘All truth is crooked, time itself is a circle.’

‘Spirit of Gravity!’ I said angrily, ‘do not treat this too lightly! Or I shall leave you squatting where you are, Lamefoot—and I have carried you high!

‘Behold this moment!’ I went on. ‘From this gateway Moment a long, eternal lane runs back: an eternity lies behind us.

‘Must not all things that can run have already run along this lane? Must not all things that can happen have already happened, been done, run past?

‘And if all things have been here before: what do you think of this moment, dwarf? Must not this gateway, too, have been here—before?

‘And are not all things bound fast together in such a way that this moment draws after it all future things? Therefore—draws itself too?

‘For all things that can run must also run once again forward along this long lane.

‘And this slow spider that creeps along in the moonlight, and this moonlight itself, and I and you at this gateway whispering together, whispering of eternal things—must we not all have been here before?

‘—and must we not return and run down that other lane out before us, down that long, terrible lane—must we not return eternally?’[9] 

You see, what renders the eternal return possible is saying yes to difference in repetition. The eternal return is Nietzsche’s grand conception which excludes all binary opposition and defies the binary logic of being and non-being. You can see that it is far away from what Diogenes Laertius was saying concerning the relationship between absence and presence. For Laertius where there is absence there can be no presence and inversely. But Nietzsche thinks that being and non-being, presence and absence are intermingled, are the two constitutive parts of becoming. One side of becoming accomplishes its movement while the other fails to accomplish its movement. So the persistence of being can only take the form of becoming. It is the becoming of being that counts as the immaculate conception of the eternal return. The eternal return is not a metaphysical concept, rather it renders possible attachment to the material world, the world as it is before turning into a fable in and through a linear narrative of history. The eternal return is a tool for interpreting the world in its infinity and finitude at the same time, and its legacy lies in its rejection of both a purely transcendental and a purely immanent interpretation of the world. When Nietzsche makes the dwarf say “everything straight lies[…] all truth is crooked, time itself is a circle,” he is pointing towards an ethical imperative, namely, that one must give free rein to the unconscious drives so that in time, as these drives are let to manifest themselves in and through language, it becomes apparent that it is ridiculous to repress them for it is repression itself that produces them; so the more one represses them the more one contributes to their strengthening. As you see what at stake here is a way of governing the self in relation to others. Eternal return is will to power and will to nothingness at the same time, it is the name of the process of becoming through which the subject becomes other than itself. This becoming other than itself of the subject is in the form of an emergence of the new out of the old, that is, realization of an already existing possibility and will towards its actualisation through this realization. So the subject assumes what it was in the past and upon this assumption builds its present as already past and yet to come. It is in this context that Foucault says genealogy is “a history of the present.”

Sceptic: Very interesting. You seem to have figured out the ways of passing across the avenues Gilles Deleuze opened in the way of explicating the meaning of eternal return and its use. Look at what he says in a passage, perhaps the most lucid articulation of Deleuze’s conception of time and its passage in Nietzsche and Philosophy:

What is the being of that which becomes, of that which neither starts nor finishes becoming? Returning is the being of that which becomes. “That everything recurs is the closest approximation of a world of becoming to world of being—high point of the meditation.” [Will to Power, 617] This problem for the meditation must be formulated in yet another way; how can the past be constituted in time? How can the present pass? The passing moment could never pass if it were not already past and yet to come—at the same time as being present. If the present did not pass of its own accord, if it had to wait for a new present in order to become past, the past in general would never be constituted in time, and this particular present would not pass. We cannot wait, the moment must be simultaneously present and past, present and yet to come, in order for it to pass (and to pass for the sake of other moments). The present must coexist with itself as past and yet to come. The synthetic relation of the moment to itself as present, past and future grounds its relation to other moments. The eternal return is thus an answer to the problem of passage. And in this sense it must not be interpreted as the return of something that is, that is “one” or the “same.” We misinterpret the expression “eternal return” if we understand it as “return of the same.”[10]

Stoic: It is true. Let me explain. With the big-bang a substance of infinite intensity begins its still ongoing process of expansion-contraction. And this process must always already be complete for it to even begin taking its course of becoming; everything happens at present and for that reason there is neither a beginning nor an end of time. The force combinations are infinitely repeated but because of its previous repetition the quality of the forces themselves change and give birth to its becoming different from itself through repetition of what it assumes itself to be in relation to time. So the subject always already is what it strives to become and yet the only way to actualise this becoming what one is is this: one has to realize that what one is striving to become is already what one is. All the configurations have to repeat themselves eternally for the return of the same to take place. But when this same returns one sees that it has never been the same but always already different from itself. When the future comes it becomes present, the subject is always at present and can never know what it would be like to exist in another present. There is nothing and the present.

Sceptic: Eternal return is the first conceptualisation of the death drive. It is not death drive but it operates the way death-drive operates, and since none of these have any existence outside their operations they are the two different forms the same content takes. The subject of the eternal return wills nothingness and this willing nothingness always returns as a will to power. You can see that Nietzsche uses this grand conception of the relationship between creation and destruction to invert destructive and reactive Nihilism into the spotlight; he turns Nihilism against itself through the thought of eternal return as the thought of becoming other than what one thinks one is. What was repressed and locked into the unconscious once turns into its opposite and becomes the order of the day in a new light and in another time. In this light time is itself the fourth dimension of space. That is how Nietzsche can see the rise of Nihilism in its material, historical conditions. We all come and keep coming from inorganic substance and will end up there. Nietzsche’s confrontation with truth was the confrontation of brain with chaos. And out of this confrontation emerges the truth of the death drive, the will to nothingness disguised as the will to truth, the internally constituted external governor of a Nihilistic Europe.

Stoic: Yes. They are in our midst and yet exterior to us. We are surrounded and governed by nothingness and death which have neither a beginning nor an end. Well, at least not for us, who are those governed by them. For when we die we are nowhere to see our dead bodies or experience death as our own. Death occurs where there is the absence of my self’s sense-experience, all the rest is a process of being towards death, dying, becoming-dead. When death finally arrives even my name ceases to be mine, or rather, it is realized that even my name has never been mine. There remains no one to carry out my life in my name once death is here.

Sceptic: Death and nothingness are interior and exterior to us at the same time. Most of us, however, keep the thought of death at bay at all times; those of us are the ones who live their lives without thinking about death, for they think, in a Spinozan fashion, that “he who is free thinks of nothing less than of death and his meditation is a wisdom not of death but of life.” This is the time of good-sense where everything is identical and everything can be substituted by something else.

Stoic: The will to power and the will to nothingness reverse the roles. We break down as we go along the way towards the completion of passing across the field of partial objects.

Sceptic: Precisely. You told me what I was trying to tell you.  And what is thought worth if it is not in the service of the present? Sacrificing the present by scarfacing yourself for the sake of a better future face is itself the worst thing that can be done to your face at all times. In vain is he/she who strives for immortality.

Stoic: Let us move on to the subjects of finitude and infinity, then. Here is a question for you: Are we finite becomings or infinite beings?

Sceptic: We might as well be neither or both of these. It’s a matter of taste depending on whether you see being alive as a process of dying or a process of living.

Stoic: I think we who are alive, or at least think we are, are infinite beings by nature, but turn into finite becomings in and through our cultures. I say we are infinite beings because infinity has no beginning or end, so it’s impossible for an infinite entity to be a becoming, only a being can be infinite, whereas a finite entity has a beginning from which its becoming starts taking its course and comes to a halt at the end. Since the concept of time is a cultural construct imposed on nature by human beings, because we see other people die, we have come to imagine that we are limited by finitude and surrounded by infinity, when in fact it is the other way around; that is, we are infinite beings and death constitutes an internal limit to our being in the world, giving birth to our idea of ourselves as finite becomings. Do you understand?

Sceptic: Yes I do. We don’t have to strive for immortality, for we are always already immortals who are incapable of realising their immortalities.

Stoic: Shall we leave it at that, then?

Sceptic: Let’s do so.

Stoic: No last words?

Sceptic: None at all.

Stoic: No worst of all words.

Sceptic: None worse than last words.

Stoic: Well then, the end to which we are all devoted shall be to raise our glasses to this worsening suffering!

Sceptic: To what end last words?

Stoic: To what end suffering?

Stoic and Sceptic: Oh, dear!  

[1] Friedrich Nietzsche, On The Genealogy of Morality, trans. Maudemarie Clark and Alan J. Swensen (Cambridge: Hackett, 1998), 117

[2] Friedrich Nietzsche, On The Genealogy of Morality, trans. Maudemarie Clark and Alan J. Swensen (Cambridge: Hackett, 1998), 103

[3] Friedrich Nietzsche, On The Genealogy of Morality, trans. Maudemarie Clark and Alan J. Swensen (Cambridge: Hackett, 1998), 117

[4] Henri Bergson, Time and Free Will, 228

[5] Epictetus, The Encheiridion: The Handbook, trans. Nicholas P. White (Cambridge: Hackett, 1983), 16

[6] Epictetus, 16

[7] Friedrich Nietzsche, On the Genalogy of Morality, 15-6

[8] Nietzsche, 17

[9] Friedrich Nietzsche, Thus Spoke Zarathustra, 178-9

[10] Gilles Deleuze, Nietzsche and Philosophy, 48



Olay ve Hakikatin Bozguna Uğrattığı Fantezi Makineleri - Emre İleri   Cengiz Erdem “Fantezi Makinesinde Hakikat Sızıntısı”nı yazdığından beridir, defalarca okudum desem yalan olmaz. Kitabın etrafında bir Kızılderili çadırı kurup ateş yaktığım, hatta dans ettiğim bile söylenenler arasında! Söylenenler arasındadır arasında olmasına ama, kitap da benim etrafımda ateş yakıp dans ve de raks ederekten beni bilmediğim yerlere sürükleyip kendimi defalarca kez kaybetmeme ve bulmama vesile olmuştur. Bahis konusu kitabı  okuduğumu ve yorumladığımı sanırken aslında kitap beni birtamam okumuştur, karıştırmış, sayfalarıma dokunmuş, yazma eylemine sürüklenmiş bulmuşumdur kendimi adeta. Bu paramparça yazı, ya da yazılar, ne kadar bu roman ya da başka bir şey hakkında olur biliyorum. Fakat insan mevzubahis romanı okuduğu ve onun tarafından okunduğu zaman, ekran ve insan, kitap ve insan arasında tek taraflı bir görme, algılama ve düşünme eyleminin vuku bulup bulmadığını sormaya başlıyor kendi kendine. Amacımız kesinlikle mevzubahis roman hakkındaki “hakikatler”i ortaya çıkartmak değil, onu yeniden yazmaktır. Yani, kafamızda roman hakkında oluşan imgeleri yeniden simgelere dönüştürmektir niyetimiz. Ama bizim niyetimizin ne olduğunun pek de önemi yok. Biz de yokuz ki zaten, bir “biz” olmaktan çıktığımızdan beri… Read More

via Fantezi Makinesinde Hakikat Sızıntısı

The forms being one of the biggest parts of Plato’s philosophy were largely introduced in the Parmenides dialogue between Socrates, Zeno, and old Parmenides. These forms are important metaphysical definitions to proceeding philosophy beyond Plato, and understanding what the forms mean and why Plato presents them is necessary. In Zeno’s book he states that things are not many, and Socrates introduces the forms in addressing Zeno where he ultimately… Read More

via Metaphysic’s Advocate

Heraclitus, Detail of Rafaello Santi's "T...

Image via Wikipedia

 Heraclitus is known in antiquity as “the obscure” and is famous for playing with paradoxes in his writings. His work survives now only as a collection of short fragments, but from what we have it is clear that he was a very careful and intentional writer who deliberately used language in a precise sense. Given the evidence, it is reasonable to conjecture that his original writings—including those that are now lost to us—contained sets of sayings or aphorisms. Characteristic of these fragments is a lack of overarching order or argument. Furthermore, they offer a variety of possible interpretations and can never be pinned down with a single meaning. In this sense, the puzzling ambiguities and paradoxes of his writings suggest that they are intentionally enigmatic in order to provoke thought rather than settle it. It goes without saying he never teaches directly nor gives a clear declaration of his own views. Instead, he encourages others to reason for themselves rather than take others’ views on good authority. This requires personal engagement and participation on the part of the student, ostensibly a favored style of instruction for Heraclitus.

Parmenides is, according to James Warren, “perhaps the most celebrated of all the early Greek philosophers” (p. 77). One of the reasons for this is, no doubt, his declaration that reality is full and complete as it is and, therefore, there is no way to understand change. What is more, there is no coming to be or passing away for Parmenides. What is cannot come to be from what is not. What is is ungenerated, undying, and eternal presence. It just is.

Diogenetic Banksy

Zeno and Melissus

Given Parmenides lasting effect regarding the unchanging essence of what is, philosophers henceforth speculated about the origin and composition of the cosmos under the shadow of Parmenides, especially in attempting to account for processes of change and generation within the universe. Two thinkers in particular who extended the thought of Parmenides were Zeno and Melissus – the three together often subsumed under the descriptor the Eleatic school.… Read More

Indecent Bazaar

via Indecent Bazaar

(via dubmode, fakefuneral)

Zamanın uçurumundan ve ötesindeki karanlıktan başka ne görüyorsunuz? – William Shakespeare

Kanlı bir yumurta sarısı. Bir çarşafa yayılan yanmış bir delik. Herkesi açmakla tehdit eden öfkeli bir gül. – May Svvenson

Dipsiz bir uçurumun içine baktığınız zaman, o da sizin içinize bakar. – Friedrich Nietzsche

Baktıkça bakıyorsunuz kendinize, Yetişir! Bu da hiç konuşmayan adam yapıyor sizi. – Edip Cansever

Yazmak mutsuzluğun nedeni değil, sonucudur. – Montaigne

Mutsuzluk dünyanın en komik şeyidir. – Beckett

İşler daha kötüye gidemeyecek hale gelince daha iyiye gitmeye başlar. – Kafka

Ben sahiden Rosie’yim, Ve ben Gerçek Rosie’yim, Bana inansanız iyi olur, Ben çok çok önemliyim. – Maurice Sendak

Bir deliyle başedebilmek için normal rolü yapmanız gerekir. – Herman Hesse

Gülün dikene katlanması onu güzel kokulu yaptı. – Mevlana

Her gün yeniden doğmalı. – Yunus Emre

 Zeno: Filozofun Bir Ölümlü Olarak Portresi – “Zeno” Kimdir, Kim’(ler)in Hikâyesidir?

Zeno -Filozofun Bir Ölümlü Olarak PortresiCengiz Erdem Cinius Yayınları İçe dönük infilâklardan medet uman garip bir düşünme biçiminin girdaplarında boğulan bireyin kendi yarattığı lâbirentte kayboluşunun ve çözümü sevgide bulmak suretiyle yeniden doğuşunun öyküsü…  Elindeki bu kitap hayatı kilitlenmiş bir adamın kendini içinde bulduğu ruhsal ve fiziksel durumlara karşı giriştiği amansız mücadeleyi anlatıyor sevgili okur.Kendini içinde bulduğu anlamsız rutinin pençesinde kıvranan bir akademisyen olan Zeno kendisine bir komplo kurulduğundan emindir. Çevresinde gelişen her olayı kendi kafasında kurduğu komplo teorilerinin süzgecinden geçtikten sonra gören bu kurban-kahraman adeta bir hiç kimse haline gelmiştir. Birbiri ardına yayınladığı kitaplar onu gittikçe daha yalnızlaştırmış. adeta şeffaf bir duvar örmüştür çevresine. Aşkta başarısız olduğu ve hayatta istediği noktadan çok uzakta olduğu için gittikçe nefretle dolmaya başlar Zeno çevresine karşı. Psikoz zuhur etmiş, kahramanımız paranoyak senaryolarla doldurmaya çalışmaktadır hayatındaki boşluğu. O kadar önemsiz hissetmektedir ki Zeno kendisini, ölmek isteyecek noktaya gelmiştir artık. Bu senaryolar ona kendisini önemli hissetirmekte ve ölümü uzak tutmaktadır hayatından. Yayın Yılı: 2007144 sayfa12,5x19,5 cmISBN:9944126816İLGİLİ KONULAR:Links > New Book-Fantezi Makinesinde Hakikat Sızıntısı 

Zeno -Filozofun Bir Ölümlü Olarak Portresi
Cengiz Erdem
Cinius Yayınları 

İçe dönük infilâklardan medet uman garip bir düşünme biçiminin girdaplarında boğulan bireyin kendi yarattığı lâbirentte kayboluşunun ve çözümü sevgide bulmak suretiyle yeniden doğuşunun öyküsü…


Fantezi Makinesinde Hakikat Sızıntısı, ironinin doruklarında gezen teorik bir anlatı. Dünyadaki tüm televizyon ekranlarının yanı sıra daha başka ekran mekanizmalarının da bilinmeyen bir sebepten ötürü bir anda beyaza bürünmesi neticesinde gelişen düşündürücü ve bir o kadar da kaygı verici hadiseleri konu alıyor. Tekvin adındaki baş-karakter, yazılmış ama henüz yayımlanmamış kitabında tüm bu olanları öngörmüş bir bedbahttır. Televizyonsuz dünyadaki sistem hızlı bir biçimde çökerken, Tekvin de kitabıyla gerçek hayat arasındaki bu kaygı verici benzerliğin kaynağını araştırmak üzere Amsterdam şehrine doğru yola koyulur. Acaba Amsterdam’da neler olmuş, hangi doğaüstü güçler işin içine bit yenikleri serpiştirmiştir?

Yazar: Cengiz Erdem

Sayfa Sayısı: 137
Dili: Türkçe
Yayınevi: G Yayın Grubu






Işık Kitabevi



Televizyonun olmadığı bir dünyada…

Kaya Genç

Kıbrıslı akademisyen Cengiz Erdem, Fantezi Makinesinde Hakikat
Sızıntısı romanında televizyonun olmadığı bir gelecek hayal ediyor…

“Her şey dünyada artık televizyon diye bir şey olmadığıyla ilgili,
daha doğrusu dünyadaki tüm televizyon ekranlarının bilinmeyen bir
sebepten ötürü beyaza büründüğünü duyuran o garip ve bir o kadar da
talihsiz haberin gazetelerde yayımlanmasıyla başladı…” Cengiz
Erdem’in romanı Fantezi Makinesinde Hakikat Sızıntısı bu cümleyle
açılıyor. Kitaptan, Yapı Kredi Yayınları’nda uzun süre editörlük ve
Cogito dergisinin yayın yönetmenliğini yaptıktan sonra ayrılıp kendi
yayınevini kuran Cem Akaş’ın tavsiyesiyle haberdar olduk: Yaratıcı,
yenilikçi yazarlara şans verilmesi için uğraşan Akaş, Erdem’in
kitabını çok önemsiyor.

Gerçekten de Türkiye edebiyatında benzerine çok rastlanmayan bir roman
bu. “İngiltere’de East Anglia Üniversitesi’nde yüksek lisans
yapıyordum. Bir araştırma bursu için Amsterdam Üniversitesi’ne
başvurdum,” diyerek romana başlangıç sürecini anlatıyor Erdem. “Modern
devletin denetleme mekanizmalarını inceleyecektim. Özellikle Foucault
üzerine çalışmaktı niyetim. Amsterdam’a gittiğim gün, şehrin
merkezinde, Red Light District’e çok yakın bir mahalledeki küçük bir
odada yaşıyordum. Fare yuvası gibi, ufacık bir yerdi. Bir yandan da
para kazanmak için aşağıdaki internet cafe’de çalışıyordum. Siyah bir
defterim vardı. İnternet cafe’de çalışırken bir yandan da romanımı

Erdem, Amsterdam’ın bir ‘kameralar şehri’ olduğunu kısa sürede
keşfetmiş. Yalnızca sokaklarda, lokantalarda, büyük binalarda, metro
istasyonlarında değil, çalıştığı dükkânın içinde de kameralar varmış.
“Patron, internet cafe’ye pek takılmıyor, evinde oturuyordu; bir
televizyondan, dükkânda olup bitenleri izlerdi. Arada bana telefon
eder, ’seni ekranda göremiyorum, neredesin?’ derdi. Ben de hemen
kameranın gördüğü bir yere giderdim. Odamda ise televizyon yoktu.
Yazarken, böyle bir gerçekliğin içinde yaşıyordum.”

Kitapta Cengiz Erdem, ‘imgelerin’ ekranlara yansımadığı bir dünya
kuruyor. Zaten kitabı okuduktan sonra da, insanın aklında hiçbir
‘imge’ veya sahne kalmıyor. Fantezi Makinesinde Hakikat Sızıntısı,
‘imgelerinden’ arınmış bir dünyada bol bol konuşan, her tür retorik
numaraya başvuran bir sesle ilgili daha çok.

Kıbrıs’ta İngilizce konuşulan bir ortamda yaşadığını anlatıyor Erdem.
Edebiyat dünyasının pek de zengin olmadığı bu ortamda, Girne Amerikan
Üniversitesi’nde öğrencilerine İngiliz edebiyatı öğretiyor. Henüz 32
yaşındaki yazar, geçtiğimiz günlerde üniversitenin İngiliz Dili ve
Edebiyatı bölümünün başkanı olmuş.

Erdem’in kitaptaki kahramanının adı Tekvin; adını Tevrat’taki
‘Genesis’ yani Yaradılış bölümünden alan Tekvin’le birlikte okur da
‘artık yalnızca beyaz bir ışığı yansıtan’ ekranların olduğu bu dünyada
geziniyor. Televizyonların gidişiyle gazete satışları artıyor, herkes
yeniden gazetelere, kitaplara yöneliyor. Erdem’in derdi de, çok
etkilendiğini söylediği Jose Saramago’nun Körlük romanında yaptığına
benzer bir biçimde ‘çılgınca bir fikrin’ peşinden giderek
olabilecekleri anlatmak. Ama Erdem’in projesi bununla sınırlı değil.
“Bu roman, bir hikâye anlatmasının yanında akademik bir çalışmadan da
izler taşıyor. Yani sadece Saramagovari bir kabus değil, Foucault ve
Alain Badiou gibi Fransız düşünürlerin fikirlerinden izleri de okuyucu
bu kitapta bulacak.”

(c) Kaya Genç, Sabah Gazetesi Kitap Eki, Mart 2010. 

Hakkı Yücel

 Yazar Cengiz Erdem’in ikinci kitabı “Zeno (Filozofun Bir Ölümlü Olarak Portresi)” (Cinius Yayınları) geçtiğimiz aylarda yayımlandı ve bir okuru olarak tıpkı birinci kitabı “Beni Bu Dışarıdan Çıkarın”da olduğu gibi elime yapışıp kaldı.. Kendi adıma bu vazgeçilmez ilişkinin hangi kurucu ve sürükleyici ögelerden oluştuğunu bir çırpıda söylemek belki zor.. Ancak yine de bunun, Erdem’in “gerçek hayatla kurmaca hayat” arasındaki boşlukta dolanıp duran metninin; ‘geleneksel/gerçekçi’ roman anlayışının lineer bir zaman akışı içinde seyreden, somut bir gerçeklik olarak orada anlam kazanarak okur tarafından kolay alımlanmasına ve duyumsanmasına yol açan o bütünlüklü “zaman-insan-mekân” birlikteğini bozmasından ve kurgusal yapısını altüst etmiş olmasından; bu bütünlüklü gerçeklik anlayışının çok ötesinde, dahası artık parçalanmış ve belirsizleşmiş hale gelen yeni bir gerçekliği önceleyen, bu gerçekliği gerek dil ve gerekse biçim çeşitlemeleriyle yeniden üreten ve bunu yaparken de karşılığını, sadece “dış dünyada” (dış gerçeklik olarak) değil, “iç dünyada” (iç gerçeklik olarak), yani hem bilinç, hem bilinçaltı ve hem de bilinçdışının uzayıp giden karanlık labirentlerinde arıyor, bu bağlamda okuruna yeni ‘ okuma alanları’ ve ‘özgürlükleri’ yaratmış olmasından kaynaklandığını söylemem mümkün..

Aslında tam da burası, geleneksel okurun (galiba hepimiz biraz öyleyiz) , modern ve modern sonrası (postmodern) romanın (edebiyatın) farklılığıyla yüzleştiği, ana yörüngesine belirsizliğin, göreceliğin ve aynı anda gün yüzüne çıkmaya hazır ihtimaller çokluğunun (çoklu hikâye/metin ihtimallerinin) yerleştiği ve buradan beslenerek yeni bir “yazar-metin-okur” ilişkisinin başladığı; bir bakıma yazarın ve yazdığı metnin performansı ve açtığı alanlarla ilintili olarak, okuru(nu)n onu ya yolun hemen başında terkettiği ya da peşine düşerek sonuna kadar onunla gittiği zor dönemeçtir…Yazar Cengiz Erdem ve metinleri, yaygın ifade biçimi ile söylersek, geleneksel/gerçekçi roman (edebiyat) anlayışına dair “ezberler”in bozulduğu , bir o kadar da tehlikeli bu zor dönemeçte doğuyor, çarpıcı bir gelişim gösteriyor, giderek özgünleşiyor ve en azından kendi adıma benim elime yapışıyor..

Yeni bir yazarın doğuşu olarak da nitelendirilebilecek olan bu yazı(n) serüveni hakkında kesin hükümler vermek için belki biraz erken..Ancak Erdem’in yayımlanmış iki kitabını yanyana koyunca (ve öncesinde yazdıklarını da düşününce) bunların, genç bir yazarın raslantısal ve iki atımlık baruttan ibaret yazı(n) serüveninin yapıtları olmadığını; aksine kendini sürekli besleyen donanımlı bir bilincin ve bilinçli bir seçimin, gelişmeye açık ve bir o kadar da doğurgan ifadesi olduklarını söylemek mümkün..Kurgusundan diline, biçeminden biçimine farklı metinler yazıyor Erdem ve bu farklılığını da, bu tür anlayışların kimi marjinal örneklerinde olduğu gibi, kör bir başıbozukluk, denetimsiz bir dağınıklık ya da saçma bir anlamsızlık ve yüzeysellik olarak değil; aksine yazı(n) serüvenini besleyen kök damarların ayırdında olarak ve bir bakıma “zamanın (değişen) ruhu”yla örtüşen kurmaca tekniklerini zorlayarak ve çoğaltarak sergiliyor.. İtiraf etmek gerekir ki bu, yüzeyde ve derinde farklı boyutlarda seyreden kaygan bir zemindir ve gerçe(kli)k de bu zeminde kayar, dağılır ve parçalanır..Bu yüzden okur onun tutamaklarını kolay kolay yakalayamaz, belki daha çok alttan alta hissedebilir (zaten yazarın yapmak istediği de herhalde büyük oranda budur); metnin kendisinin bu bağlamdaki farklılığı ise kaçınılmaz olarak farklı bir okur tipini – metnin kendisine katılacak ve onu yeniden üretecek- gereksinir.. “Zeno”yu okuduktan sonra başa döndüm ve bunları düşünerek sona doğru bir kez daha yürümeye başladım..

Erdem kitabına verdiği “Zeno” üst başlığına, “Filozofun Bir Ölümlü Olarak Portresi” alt başlığını ilave ederken, bilinçli olarak J.Joyce’un “Sanatçının Genç Bir Adam Olarak Portresi” romanına gönderme yapmakta ve bir bakıma durduğu başlangıç yerini belirlemektedir.. Burası ‘geleneksel/gerçekçi roman’ anlayışından ‘modern roman’ anlayışına geçişin yaşandığı, bu bağlamda ‘fay hattı’nın kırıldığı yerdir ve kök damarları da başta Joyce olmak üzere Woolf, Beckett vb. gibi yazarlardır ki, Erdem’in Joyce’a gönderme yapması da bu nedenle anlamlıdır..Devam etmektedir Erdem ve bu kez de Einstein’a göndermede bulunmaktadır ki bunun da anlamı; ‘gerçekçi’ romanın üzerine oturduğu ve hem kurgusal bütünlük, hem zamanın lineer akışkanlığı, hem mekânın üç boyutluluğu, hem romanın hikâyesinin ‘zaman-mekân-insan’ bütünlüğü ve hem de bütün bu sürecin arkasında yer alan Newton fiziğinin pozitivist mantığının; yirminci yüzyılın ilk yarısında gelişen ‘modern roman’da artık yirminci yüzyılın fiziği olan Einstein’le, onun zamanın lineer akışkanlığını bozan, ışık hızına göre değişkenlik kazanan, mekânın ve maddenin farklı koşullarda ve farklı boyutlarda görünümlerinin oluşabileceğini ima eden ve nihayet göreceliği öne çıkaran mantığıyla değiştiğinin ifade edilmiş olmasıdır..Erdem’in bir başka göndermesi ise Freud’adır ki, bunun da anlamı, onunla birlikte modern romanda insanın görünmeyen dünyalarına ısrarlı yolculukların başladığı, düşlerde ve fantazilerde gezinmelerin söz konusu olduğu, gerçe(kli)ği sadece dış dünyada ve dış dünyadaki haliyle değil, aynı zamanda bilinçte, bilinçaltında ya da dışında aranması ve yeniden üretilmesi bağlamında bir arayışa girildiğidir..Burada da bitmez Erdem’in göndermeleri ve onun sürekli beslendiği bir başka kök ana damara, Nietzsche’ye yönelir ki bunun da anlamı, onun dilin ‘metaforik bir yapı’ bir “seyyar metaforlar ordusu” tespitine özel bir vurgu yapılmasıdır..Aynı anda Kafka’nın ortaya çıkması ise, yalın ve kolay okunan bir dilin nasıl ‘metaforik’ bir zenginlik ve çağrışım yoğunluğu içeriyor olduğunu göstermesi bakımından önemlidir ve Erdem’in dilinin de benzer bir yalınlık ve ‘metaforik’ bir yoğunluk içermesi, Kafka ile kurulabilecek dil akrabalığını ortaya koyması açısından dikkat çekicidir..Ve sonra Foucault’ya yapılan gönderme gelir ki bu da kanımca Erdem’in ‘modern’ romanla ‘modern sonrası’ (postmodern) roman (ve dünya kuşkusuz) arasındaki gidiş gelişlerini açıklaması bağlamında değerlendirilmelidir..Uzatmak pahasına yazarın referanslarının burada da bitmediğini, örneğin “Zeno’nun Psikanalizden Felsefeye Meyleden Bir Sinemasever Olarak Portresi” ara başlığının zımnen “felsefe-psikanaliz-popüler kültür (sinema)” üzerinden okumalar yapan ve açılımlar sergileyen Zizek’e göndermeler içerdiği de söylenebilir..Ve kuşkusuz diğerleri..

İyi de bütün bu göndermelerle ne yapmak istemektedir Cengiz Erdem; bir malûmatfuruşluk mu, arapsaçı bir kolaj mı, entelektüel ukalalık mı, marjinal bir çıkış mı..? Kanımca hiç de böyle değil..Bu yolla yazar daha kitabın ilk sayfasında “Hayatın ve edebiyatın var olabilmesi için aralarında bir mesafe olması şarttır….yazıyla hayat arasındaki boşluk ortadan kalkınca” kitabın(ın) da (hayatın mı yoksa) sona ereceğinden söz ederken; bir bakıma parçalanarak belirsiz hale gelen gerçe(kli)ğin arkasında bıraktığı ‘boşluk’u işaret etmekte, ve belki de bu kadar parçalı hale gelen gerçe(kli)ğin sadece Cengiz Erdem’le değil, bu çokluğa ve parçalılığa denk düşecek çoklu yaklaşımlarla (farklı yazarlar, görüşler) ve metinlerle (kimi zamanlar bazı metinlerden alıntılar yapması da bundan) kuşatılabileceğinin altını çizmek istemektedir..Nitekim bu yaklaşım bugünün romanında ‘metinlerarasılık’ adıyla sıklıkla kullanılan bir yöntem olarak uygulana gelmektedir.. Erdem bununla da yetinmemekte, bu ürpertici ve bir o kadar da heyecan verici ‘boşluk’un doldurulması bağlamında bir başka yöntemi, ‘üstkurmaca’ yöntemini kullanarak kendi metnini nasıl yazdığını anlatmakta, bizatihi metnin kendisini metnin ana konusu –belki kahramanı- haline getirmekte (bu aynı zamanda gerçe(kli)ğin kurgusallığına da bir göndermedir) ve bu arada da o çok sık kullandığı, kâh sevgiyle okşadığı kâh lânetlenmiş olduğunu haykırdığı (ama aynı anda lânetinden arındırmak istediği), “Ey sevgili ve lânetli okur”una da bir yerde metne katılma ve o metni yeniden üretme çağrısı yapmaktadır..

Sonuç itibarıyla denilebilir ki, Cengiz Erdem’in metni biçimden biçeme, dilden ( o dil ki yazar onunla kökünden kesip koparacak ve bir sessizliğin içinde yeniden kurmaya soyunacak kadar cebelleşmektedir) kurguya varan bir çeşitlilik içinde yol almaktadır..Bu çeşitliliğin ve farklılığın okurla metin arasında özel bir ilişkiyi gereksindiği ise çok açıktır..Bir bakıma metnin alımlanmasını zorlaştıran bu durum, kanımca Erdem’in başından beri bilinçli tercihidir..Çünkü bu yolla yazar, bir yandan okuru metne ve metin üzerinden gerçe(kli)ğin kendisine yabancılaştırırken ve onunla metin arasına adeta aşılması zor bir mesafe koyarken (çoğu zaman okur tam da burada yazarını ve metni terk eder) ; bir yandan da bîzatihi bu yabancı(laştır)manın (bugünün insanının yabancılaşmış halinin) onu hayatla ve gerçe(kli)ğin bu haliyle yeniden yüzleşmesi gerektiğinin esas nedeni olduğuna işaret etmektedir..Ve bu yüzden metin boyunca çeşitli göndermelerde bulunup alıntılar yaparken (derin sularda yüzerken) , motifler çizip ürkütücü ve de grotesk karşıtlıklar oluştururken, dil biçem ve biçim oyunlarına girerken, hasılı onu neredeyse içinden çıkılmaz labirentlerde dolaştırırken, aynı zamanda kendisi geriye çekilerek (metin artık sona ermiştir ve şimdi yazar sözü okuruna bırakmıştır) ona “Ey sevgili/lânetli okur, engel diye gördüğün şeyler senin bu metne (hayata) katılacağın ve orada gerçe(kli)ği yeniden üreteceğin özgürlük alanlarıdır” çağrısında bulunur..

Belki bu yüzden metnin sonuna gelip de Cengiz Erdem aradan çıkınca, kendi kendime şu soruyu sordum: Zeno kimdir ve burada anlatılanlar kim(ler)in hikâyesidir..? Her ne kadar yazar başlangıçta kahramanının kök ağacını Antik Yunan’a kadar uzatıp akademiadan geçiriyor ve sonra da arka kapağa “içe dönük infilâklardan medet uman garip bir düşünme biçiminin girdaplarında boğulan bireyin kendi yarattığı labirentte kayboluşunun ve çözümü sevgide bulmak suretiyle yenden doğuşunun öyküsü..” diye not düşerek, sonuçta isimsiz ‘birey’in varlığında Zeno’yu ve hikâyesini çoğaltıyorsa da; doğrusu ‘Zeno’ bende ‘kseno’ (yabancı) sözcüğünü çağrıştırarak, onun dolayımıyla anlatılanların bir yabancılaşma ve ona dahil olanların hikâyesi olduğu düşüncesini uyandırdı..

Cengiz Erdem çağrışımı yoğun, ucu açık metinlerini çarpıcı bir biçimde kurguluyor; bu yolla görünür ve gündelik hayatlarımızın ve ilişkilerimizin arkasındaki gizli dünyalara dalıp çıkıyor, oradaki yapaylığın ve yüzeyselliğin altındaki derin öze vurgu yapıyor, gerçe(kli)ği (yıkarak) yeni gerçek(lik)ler için ‘özgür’ alanlar açıyor ve okurunu da bu serüvene katılmaya çağırıyor..İtiraf etmeliyim ki bu hikâye(ler)den etkilendim ve ilk kitabı “Beni Bu Dışarıdan Çıkarın”ın ardından yazdığım yazının sonunda onun için yaptığım “bu genç yazara dikkat” uyarısında haklı olduğumu anladım..

Şimdi bir kez daha hatırlatmak istiyorum ki, bu genç adam işini iyi yapıyor.

(c) Hakkı Yücel, Afrika Pazar, 2008.

Zeno: Filozofun Bir Ölümlü Olarak Portresi
Cengiz Erdem
Aralık 2007


Hayatımın bu karanlık dönemi elbet bir gün sona erecekti. O vakte kadar yapmam gerekense kendimi bir ölümsüz olarak tahayyül etmek suretiyle ölüm, ölmek düşüncesini hayata geçirmeyi olasılıklar dışına hapsetmekti. Ne de olsa şimdiye kadar hiçbir ölümsüzün öldüğü, ölebildiği görülmemişti. Eğer bir ölümsüz ölebilecek olsaydı kendisine ölümsüz denemezdi herhalde. Herneyse, içinde bulunduğum günlerin karanlık oluşunun birden çok sebebi vardı aslında. Ama benim gözümde büyüttüğüm, adeta işte bir saplantı haline getirdiğim sebep tekti. Hayatımın içinde bulunduğum zaman dilimi içerisinde karanlık diye tabir edilebilmesini mümkün, hatta gerekli kılacak o kadar çok sebep varken benim her şeyi tek bir sebebe indirgeyip söz konusu sebebi olduğundan ve hatta belki de olabileceğinden çok daha büyük görmemin ve göstermemin sebebi ise elebette ki öteki sebeplerden, yani işte belki de asıl sebeplerden kaçmak arzusunu taşıyor oluşumdu. Tabii bunu ancak şimdi anlayabiliyorum, iş işten geçtikten sonra yani.
Herkesin anılarını yazmayı alışkanlık haline getirdiği, insanların anılarının paylaşılmaya değecek kadar önemli olduğunu düşünmekte tereddüt etmediği, ve hatta bununla da kalmayıp anılarını yazıp basmayı marifet bellediği bir dönemden geçmekte olduğumuzu göz önünde bulundurarak ben de modaya uydum ve şu anda okumakta olduğunuz bu kitabı yazmaya koyuldum. Ama benim ötekilerden farkım yazmakta olduklarımın geçmişte yaşadıklarımdan ibaret olmaktan ziyade, geçmişte yaşadıklarımın şimdim ve olası geleceğim üzerindeki etkilerini konu alması. Yani hayli spekülatif bir denemeyle karşı karşıyayız burada. Bu gerekli teferruatı da paylaştığımıza göre herhalde artık işin özüne inebilir ve konudan uzaklaşmak pahasına neden insanların büyük bir kısmının kendilerinden üstün olduğunu bildikleri diğer insanların kuyusunu kazmaya meyilli oldukları üzerine bir miktar ahkâm kesebiliriz. İstisnaların kaideyi bozmaya muktedir olduğunu da akılda tutarak bu konuda şunu söyleyebiliriz ki, aşağılık kompleksi sosyal hayata üstünlük kompleksi şeklinde yansıyan patolojik bir ruhsal durumdur. Ruh doktorları kendilerinin de aynı sorundan muzdarip olduklarını bildikleri için olsa gerek, bu konu üzerinde düşünmeyi ısrarla reddetmektedir. Dolayısıyla da her vesileyle kuyusu kazılan bir aşağılık kompleksi mağduru olarak ben şahsen bu konuya bizzat eğilmekte fayda gördüm. Kitap süresince bir ölümsüz olarak ölümlülerin dünyasına tıpkı bir kuş misâli bakabilmeyi gerektiren birtakım spekülasyonlar yapacağımı ise şimdiden belirteyim. Belirteyim ki okuyucunun bu kitapta karşılaşması kuvvetle muhtemel akıldışı düşüncelerin birer dayanağı olsun.
Ölümsüz olduğumu anlamam aşağılık kompleksimi aşma çabalarımın bir ürünüdür denebilir aslında, ki nitekim işte denmiştir de zaten. Ama hemen altını çizeyim, benim ölümsüzlüğüm Romantikler’in ölümsüzlük anlayışından tamamen farklı. Şöyle; ben yaşamın sonsuzlukla çevrelendiği inancına sahip olmaktan ziyade sonsuzluğun yaşam denilen ölüm süreci tarafından çevrelendiği kannatindeyim. Konuya açıklık getirecek olursam ise diyebilirim ki benim için her insan kendi içinde sonsuz yaşam olanakları barındırmakla beraber, sosyal hayat dediğimiz hapishane bu olanakların önüne set çekip insanı düşünüp yapabilecekleri son derece kısıtlı bir varlığa dönüştürür. Yani toplum denilen yığın, insan denilen varlığa akıldan yoksun bir hayvan muamelesi yaparak onu ölümlü bir mahlûğa dönüşütür. Doğrusunu söylemek gerekirse bu kanıya varmak son derece zor oldu benim için. Çünkü 21. Yüzyıl’da yaşayan bir insanın çıkıp da ben ölümsüzüm diyebilmesi için aklını yitirmiş olması gerekirdi, ki nitekim ben de ancak aklımı yitirdikten sonra buldum kendimde bir ölümsüz olduğumu dile getirebilecek cesareti. Lâkin hemen belirteyim, benim yitirdiğim akıl bir ölümlünün aklıydı. Yani bir ölümsüzün aklıyla bakıldığında insanlığın sağ duyusu diye nitelendirebileceğimiz illetin mağduru olan bir mahlûkatın aklından başka bir akıl değildi benim yitirdiğim akıl, ki insan aklının nelere kadir olduğunu bilen okuyucularımın takdir edeceği üzere öyle bir aklın muhafazasından ziyade yitirilmesinde fayda vardır. Nitekim söz konusu akıl yitirilmiş ve bu yitirişin faydaları da çok geçmeden görülmüştür tarafımdan. İşte mevcut sosyal yapının perspektifinden bakılınca akıldan yoksun bir ölümlü olarak görülen, ama aslında toplumdışı bir ölümsüz olarak sürdüğüm yaşam, tüm engelleme girişimlerine rağmen böyle, yani bu yitirişle başladı.
Mevcut düzen tarafından tahakküm altında tutulan insan hayatı o kadar çok olasılık barındırmaktadır ki bünyesinde, bu olasılıklar gayet rahatlıkla sonsuz olarak nitelendirilebilir. Sonsuzluk kavramı ise ezelden beridir düşünürlerin aklını kurcalamış bir sorundur. Pek çok düşünür sonsuzluk kavramını düşünülemez olarak nitelendirmiş ve tıpkı aşağılık kompleksiyle üstünlük kompleksi arasındaki derin ve karmaşık ilişki üzerine düşünmeyi kişisel sebeplerden ötürü bir tarafa bırakan psikanalistler gibi söz konusu düşünürler söz konusu kavramı hapsolduğu çağdışı düşüncelerden kurtarıp yeniden ele almak ve yeni bir anlamla donatmak yerine, doğrudan düşünmek eyleminin kendisini bir tarafa bırakmıştır. Belli ki sonsuzlukla karşı karşıya kalan beyin felç olma riskiyle karşı karşıya gelebilmektedir. Beyin felç olunca düşüncenin iflâs etmesininse kaçınılmaz olacağını ise bilmiyoruz söylemeye gerek var mı, ama gene de söylüyoruz işte, belki vardır diye.
Görülüdüğü üzere biz herkes gibi anılarımızı yazmıyoruz sevgili okur. Bilâkis, yaşadıklarımızın, anlamı gelecekte anlaşılacak düşüncelerimiz üzerindeki etkilerini yazıyoruz. Herkes gibi bizim de “yaşadıklarımızdan öğrendiğimiz bir şeyler var” yani. Ama bizim yaşadıklarımız o kadar sıradışı ki bu yaşananlardan öğrenilenler de son derece sıradışı düşünceler şeklinde zuhur ediyor kaleme alınıp kâğıda dökülünce. Düşüncelerimizin toplumsallaşma uğruna saçmalamak eğilimine yenik düşmemesi için özellikle yürürlüğe soktuğumuz ve alçaklıkla yükseklik arasındaki ilişkiyi alt-üst ettiğine inandığımız bu ne idüğü belirsiz akıl yürütme düzeyi ise anacak ölümsüzlüğümüzün bir etkisi olabilir herhalde. Zira ölümsüzlüğün yan-etkileri olduğu kadar doğrudan etkileri de vardır kannatimizce. Zaten bilincin malûm enginlerini yara yara dolaşan bir yazma eyleminden başka hangi eylem hakikatin fışkıracağı yarıklar oluşturabilir ki dil vasıtası ile zihinde? Zevki damarlarına zerk etmeyi alışkanlık haline getirmiş yazarlara inat biz acıyı doğrudan beynimize enjekte ede ede bu hallere geldik işte ve cümlelerimizin sonlarını e harfleriye bitirmezsek rahat edemiyoruz netice itabarı ile. Sanırız ki bu düşünce treninden atlayıp ebediyete intikal etmezsek içinde bulunduğumuz kısır döngüyü kıramayacağız.
Ölümsüz olunca ilk karşılaştığımız gariplik benliğimizin yitimi olmuştu. Ölümlü ve siyasi bir hayvan olan ben, ölümsüz bir bize dönüşmüştü. Benliğimiz bu durumu neşeyle karşılayacaktı tabii. Ne de olsa bir elin nesi vardı, iki elinse sesi. Nerde çokluk orda bokluk olduğunu ise anlatımızın kurgusu gereği şimdilik yadsıyacak, ona bir hiç muamelesi yapacaktık, ki nitekim yapmaktaydık da zaten işte. Her neyse, ölümsüzlük ölümlüler için geçerli ve mümkün olan pek çok şeyi olduğu gibi, intihar etmeyi de imkânsız ve anlamsız kılıyordu. Ölümsüz insan sonsuza dek yaşayacağını bildiği için olsa gerek, eylediği eylemler ve söylediği söylemler vasıtasıyla son derce temkinli bir varlık portresi çiziyordu. Ölümlülerin değer atfettiği pek çok şeyin ölümsüz için en ufak bir kıymeti harbiyesi yoktu. Daha başka ne denebilir ki bir ölümsüzü bir ölümlüden farklı kılmak için? Elbette ki pek çok şey. Ama yer darlığı sebebiyle şimdilik hâlihazırda söylemiş olduğumuz şeyleri söylemekle yetinip geriye kalan farklılıkları anlatımızın ilerleyen safhalarına bırakıyor ve bir ölümsüzün ölümlüler arasında yaşaması kuvvetle muhtemel zorluklara geçiyoruz şimdi. Bu bağlamda öncelikle belirtmek isteriz ki bir ölümsüz doğası gereği söz konusu zorluklara tamamen kayıtsız bir varlıktır. Zira onun için ölümlülerin dünyası devasa boyutta bir saçmalıktan ibarettir. Bir ölümsüz ölümlülerin dünyasında olup biten hadiselere karşı tamamen duyarsızdır. O kadar ki en feci felâketler bile onun için en ufak bir anlam ifade etmez. Ölümlülerin dünyasında geçerli olan iyilik ve kötülük kavramları bir ölümsüz için içi tamamen boş kavramlardır. Çünkü ölümsüzler iyinin ve kötünün ötesinde olduklarını düşünmekten ziyade, iyinin ve kötünün gerisinde veya altında olduklarının idrakine varmış varlıklardır. Zira onlar için iyi ve kötü ideal olan ve bu yüzden de ulaşılmaz kavramlardır.
Ölümsüzleri aptal sanan okuyucularımız için hemen belirtelim, bir ölümsüz bir gün mutlaka öleceğini gayet iyi bilir. Zaten her ölümsüz bir gün öleceğini gayet iyi idrak etmiş olduğu için ölümsüzlük mertebesine yükselmiştir. Hiçbir ölümsüz ölümün anlamını idrak etmeden neyse o, yani bir ölümsüz olamaz. Ölümlülerin büyük bir kısmı ise ölüm üzerine yeterince düşünmedikleri için birer ölümlü formunda ölmeye mahkûm olmaktan kurtulamaz ve ölümün mağduru olarak ölürler. Bu zavallı mahlûklar kendilerini hayvanlardan farklı birer insan sandıkları için ölümlü birer hayvan olarak acıya mıhlanmış birer yaşam sürdürürler. Artık hepimizin bildiği gibi Kapitalizm, kölesi olan bilinçleri onları içinde bulundukları durumdan kurtulmaya yönelik herhangi bir eylemde bulunmaktan men eder. Kendi hastalıklarını ötekilere yansıtmak suretiyle çevrelerindeki herkese deli gömleği giydirmek ve bu vesileyle de işte kendilerini normal hissetmek eğilimindedir bunlar. Ben ruh doktoruna gidiyorm ve bana şu ilaçları veriyor, kendimi çok iyi hissediyorum, sen de git ruh doktoruna, sana da versin bu ilaçları ve sen de iyi hisset kendini, demek suretiyle depresyonu günün normu haline getirmeye çalışır durur bunlar. Oysa ki depresyon son derece ciddi bir hastalıktır ve günün normu haline gelse bütün sistem çökecektir. Çöksündür tabii; bir ölümsüz olarak mevcut sistemin çökmesine bir diyeceğimiz olamaz herhalde. Lâkin bizde tedirginlik yaratan, haplarla mutluluğu yakaladığına inanıp da önüne gelen herkese aynı yoldan yürümeyi önerenlerin düştüğü biçarelik halidir, ki söz konusu biçarelik halinin engin bir şuur yoksunluğundan, bir başka deyişle muazzam bir bilinçsizlikten kaynaklandığını bilmiyor, daha doğrusu bilemiyoruz söylemeye gerek var mı.
Buraya kadar yazdıklarımızdan anlaşılacağı üzere ölümsüzlük bilincine ulaşmak için ölümlülük bilincini son noktasına kadar götürüp tersine dönmesini sağlamak gerektiği aşikârdır. Bir ölümsüz için ölümün imkânsız olduğunu intihar girişimlerinin sonuçsuz kalması bağlamında daha önce belirtmiştik. Peki ama hastalık ve kazalar sonucu gerçekleşen ölüm vakaları karşısında ne olmaktadır bir ölümsüze? İşte bu tür sorularla ölümsüzlük teorimize neşter vurmaya meyilli okuyucularımızın sorularını anlamsız kılmak için özellikle kaleme aldığımız bir sonraki bölüm sanırız konuya açıklık getirecektir.
Birinci çoğul şahıs için henüz çok erken olduğuna kanaat getirdim ve bu vesileyle de işte tekrar birinci tekil şahısa dönmeye karar verdim. Ama iş işten geçmeden hemen belirteyim, arada bir kaymalar, yani birinci tekil şahıstan birinci çoğul şahısa hiç beklenmedik ve yersiz geçişler olabilir. Hatta okuyucu uyarılmalıdır ki bu geçişler birinci tekil şahıstan üçüncü tekil ve üçüncü çoğul şahıslara doğru seyirler bile izleyebilir. Okuyucu bunlara şaşırmamalı, bilâkis söz konusu geçişleri neşeyle olmasa bile en azından olgunlukla kucaklamalıdır. Zira şu anda yazılmakta olmakla beraber gelecekte okunmakta olacak olan bu anlatı normal bir bilincin ürünü olmaktan ziyade son derece bölünmüş ve buna bağlı olarak da kendi içinde pek çok çelişki ihtiva eden bir akıl yürütmenin ürünüdür. Bu anlatıcının bilinci kendi kendini katlayıp kendi dışına, yani bilinçdışına doğru bir seyir izlemeye meyillidir belli ki. Ama unutulmamalıdır ki bir önceki cümlede adı geçen bilinçdışı aslında bilincin içindedir. Kendisine bilinçdışı denmesinin ise ancak bahse konu dışın içteki bir boşluk şeklinde zuhur etmesi olabilir. İçteki bu boşluk o derece ulaşılmazdır ki bilincin perspektifinden bakılınca dışarıda diye tabir edilmesi gayet vaciptir. Psikanalizin temel kavramlarından biri olan bilinçdışının aslında bilincin içindeki adlandırılamayan bir boşluk olduğunu ise hayli spekülatif bir düşünme biçiminin ürünü olan psikanaliz bilimine aşina okuyucularımız bilecektir. Biz sadece bilmeyenler için belirtme ihtiyacı duyduk bu önemli ayrıntıyı. Her neyse, bu değerli bilgi de paylaşıldığına göre herhalde artık anlatıya kalındığı yerden devam edilebilir.
Çözümü imkânsız gibi görünen pek çok sorunu çözmem ölümün de, tıpkı bilinçdışının bilincin içindeki bir boşluk oluşu gibi, yaşamın içindeki bir boşluk olduğunu kavradığımda mümkün olmuştu. Evet, ölüm yaşamı çevreleyen bir son olmaktan ziyade yaşamın içindeki bir sonsuzluktu. Ve bu sonsuzluk her sonsuzluk gibi ancak bir boşluk şeklinde var olabilirdi. Biz insanlar ölümü yaşamın dışına hapsetmekle kendimize en büyük kötülüğü yapmaktaydık aslında, zira ölümü hep ve sadece başkalarının başına gelen bir hadise olarak algılıyorduk bu suretle. Oysa kişinin kendi ölümü asla tecrübe edilemeyecek bir durum olmakla birlikte son derece kişisel bir mevzuydu. Ölen için üzüntü duyulacak bir şey değildi ölüm. Ama insanlar başkaları öldüğü zaman yas tutmayı bir görev, kaçınılmaz bir gereklilik sayardı. Ölen kişinin artık var olmamasından ziyade artık aramızda olmamasıydı üzüntü duyulan şey. “Hayatını kaybetti” diye buyuran gazete haberlerini ezelden beridir saçma bulurdum ama bunu neden saçma bulduğumu açıklayamazdım. Şimdi açıklayabiliyorum işte: Ölen kişi bir şey kaybetmiyordu aslında ölünce, yaşayanlar onu kaybediyordu. Bir yakınları ölünce üzüntü duyan dirilerin ağlayıp sızlanmasının ardındaki bencilliği ise bilmiyorum deşifre etmeye gerek var mı bu radedden sonra. Elbette ki ben de üzüntü duyardım sevdiğim bir yakınım ölünce, ama bu gerçeğin beni söz konusu üzüntünün bencilce olduğunu dile getirmekten men etmemesi gerekiyor, ki nitekim etmiyor da zaten işte. İnsan denen mahlûk sevdiği kişiler ölünce o kişiler için değil, kendisi için üzülür kanımca. Buna katılıp katılmamaksa insanın acı gerçekleri kendine itiraf etme kabiliyetine bağlıdır.
İnsan ruhunun karanlık yönü üzerine, söz konusu karanlık yönü aydınlatmak maksadıyla kestiğim bu ahkâmların kanları damlıyor dilime. İğrençleşmek ve korkunçlaşmak pahasına, hiç tereddüt etmeden, önce emiyorum sonra yutuyorum ahkâm kanlarını. Bu konu ileride tekrar açılıp açılmayacağı meçhul bir biçimde şimdilik kapanmıştır sevgili okur, metin ol, nur içinde yat, hatta gerekirse nur ol ve münasipse başımıza yağ.
Nerede kalmıştık? Kaldığımız bir yer yoktu, öyle yazılıp yazılıp gidiyorduk. Kimdik biz? Bizler bu anlatıyı oluşturan cümlelerdik, kelimelerimiz bize karşıydı. Yazıldıkça yarattığımız anlamlar içlerinde boşluklar barındırıyordu ve kimileri bunlara doğal olarak anlam boşlukları diyordu. Hatta kimileri bununla da kalmayıp bizi anlamsızlıkla itham ediyordu. Çünkü kendileri anlamın varlığı için kendi içinde boşluklar barındırması gerektiğini bilmekten aşırı derecede acizdi. Acizliğin aşırılığı o boyutlarda seyrediyordu ki buna acizlik demek neredeyse ayıp kaçacaktı, ve hatta belki de kaçmıştı bile, kimbilir. Sadede gelecek olursak diyebiliriz ki anlam boşlukları anlamsızlık yaratmak yerine anlamın yaratılması için gerekli birer koşuldur. Anlamsızlık ancak ortada hiçbir şey yoksa var olabilir ve işin ilginç yanı hiçbir şeyin olmaması anlamsızlığı bile anlamsız kılabilecek bir durumdur. Bizler bu anlatının cümleleri olarak kendi içimizde hiçlik kelimesini barındırmamayı kararlaştırdık. Hiçlik yerine boşluk veya delik kelimlerini ihtiva edeceğiz bundan böyle, çünkü hiçliğin düşünülemeyecek bir şey olduğundan hareketle kelimesinin varlığının da yersiz olması gerektiğini düşünüyoruz. Boşluk, hiçlikle eş anlamlı değildir bizce, zira dünyada içi boş şeyler vardır ve dolayısıyla da düşünülebilecek ve hatta görülebilecek bir şeydir boşluk. Oysa hiçlik ne olduğunu bilemediğimiz, göremediğimiz, duyumsayamadığımız, tanımlayamadığımız şeyleri tanımlamak için kullanılan içi boş bir kavramdır, hatta kavram bile değildir, manadan tamamen yoksun bir kelimedir. Hiçlik anlamsızlığın ta kendisidir belli ki.
Konuyu gayet keskin bir dönüşle değiştirmek pahasına “Zeno: Filozofun bir ölümlü olarak portresi” adlı kitabı yazıp bitirdiğimde mizah kabiliyetimi yitirmiş olduğumdan olsa gerek, söz konusu kitabı adlandırma aşamasında hataya düştüğümü itiraf etmeliyim bu noktada. Bu itirafı etmeliyim ki konu girdiği çıkmaz yoldan çıkabilsin. Kitabın başlığı “Zeno: Filozofun bir ölümsüz olarak portresi” olmalıydı aslında. Çünkü portresi çizilen filozof hakikaten de ölümlüler arasında sıkışıp kalmış bir ölümsüzü anlatıyordu, ama Zeno’nun yeniden doğabilmesi için ölmesi gerektiği düşüncesi beni son anda kitabın adındaki ölümsüz sıfatını ölümlüye dönüştürmeye sevk etmişti. Uzun süre doğru kararı vermiş olduğum yanılsamasıyla avutmaya çalıştım kendimi, ama hayır, daha fazla katlanamayacağım bu kendimi kandırma işlemine. Zeno neyse o, yani bir ölümsüz olmalıydı. Her neyse, yazılıp basılan yazılıp basıldığı gibi kalmaya mahkûmdur belki, ama bu yazılıp basılana sonradan yapılacak eklentilerin onun anlamını değiştirmeye muktedir olmadığı anlamına gelmiyor. Geriye dönüp yaptığım bu hatayı düzeltmek mümkün olmadığına göre, Zeno’nun ölümsüzlüğünün ölümlülüğünden kaynaklanan bir ölümsüzlük olduğunu gösteren yeni bir kitap yazmalıydım. Roman boyunca bir ölümsüz gibi davranan ve romanın sonunda da ölümsüzlüğü kanıtlanan Zeno adlı filozofun, romanın alt-başlığında bir ölümlü olarak anılması içinden çıkılması güç bir çelişki doğuruyordu. İşte bu çelişkiye açıklık getirecek, devam niteliğindeki bir başka kitabın yazılması bu yüzden zaruriydi. Hatırlanacağı üzere Zeno romanın sonunda akıl hastanesindeki beyaz odasında yeniden doğuşuna giden yolu asfaltlamakla meşguldü yazı vasıtasıyla. Kullandığı kelimlerin insan ruhunda yaratması kuvvetle muhtemel tahribata ışık tutan Defter-i Tekvin adlı duvar yazıları Zeno’nun bir ölümlü olarak ölüp bir ölümsüz olarak yeniden doğmasına giden yoldu aslında. Zeno’nun ölümsüzlüğünün farkına varması için bir ölümlü olarak portresini yok etmesi, yani sembolik intiharını hayata geçirmesi gerekiyordu. Beyaz odasının duvarlarına yazdıklarıyla anlatılmaya çalışılan psişik ölümünün beynini beyaz bir sayfaya dönüştürmüş olduğu ve yeniden doğuşunun, Tanrı’nın tüm varlığı hiçlikten yaratması misali sonsuz bir beyazlık üzerinde oluşan kelime dediğimiz lekeler vasıtasıyla gerçekleşeceğiydi. Zeno önce Nonez’e, yani hiçliğe, sonra da Tekvin’e, yani yaradılışın kendisine dönüşmeliydi, ki nitekim dönüşecekti de zaten işte. Bu üç karakterin bir araya gelerek oluşturduğu bütünlük ise Zeno’yu hâlihazırda olduğu, lâkin olduğunun farkında olmadığı bir ölümsüz haline getirecekti. Zeno’nun başına gelen her şeyin bir anlam kazanabilmesi için katetmesi gereken bu zihinsel süreçler ise ancak Nietzsche’nin ebedi dönüş diye nitelendirdiği kısır döngünün kırılıp kısır olmayan bir döngüye dönüştürülmesiyle mümkündü.
Neyse o, yani tam da bir kurbandan başka bir şey, bir ölüm-için-varlıktan başka bir şey ve dolayısıyla ölümlü bir varlıktan başka bir şey. Bir ölümsüz: İnsanın başına gelebilecek en kötü durumlar, O kendini hayatın karmakarışık ve zorbaca akışı içinde ayrı bir yere koyabildiği sürece, onun böyle olduğunu, yani ölümsüz olduğunu gösterir. İnsanın herhangi bir veçhesini düşünmek için, bu ilkeden yola çıkmamız gerekir. İnsan hakları varsa da, bunlar kesinlikle hayatın ölüme karşı hakları ya da sefalete karşı hayatta kalmanın hakları değildir. Ölümsüz’ün kendi kendilerine dayanan haklarıdır ya da Sonsuz’un ıstırap ve ölüm denen olumsallığın üzerinde uygulanan haklarıdır. Sonuçta hepimizin ölecek olması, geride sadece tozun kalacak olması, İnsan’ın, koşulların onu maruz bırakabileceği hayvan-olma ayartısına karşı koyabilen biri olarak kendini olumladığı anda sahip olduğu ölümsüzlük kimliğini hiçbir surette değiştirmez.”(1)
Bir ölümsüz olabilmek, daha doğrusu hâlihazırda olunubulunan ölümsüzlüğü idrak etmek suretiyle hayata geçirebilmek için ölümden kaçmak çözüm değildi, değildir. Bilâkis hayatta kalıp ölümlülüğü en ince ayrıntılarına ve en uç noktasına kadar tecrübe etmek suretiyle hâlihazırda ihtiva ettiği ölümsüzlüğü yazarak açığa çıkarmak gerekiyordu. Zeno’nun ölümlülük hâli kendi içinde sonsuz yaşamı, yani ölümsüzlüğü barındırıyordu. Zaten eğer öyle olmasaydı Zeno psişik ölümünü takiben yeniden doğamazdı. Kitap, “tekvin o yüzden bu kadar yakındır belki de işte, kim bilir…” sözleriyle bittiğine göre kitabın sonunda Zeno ölmüş olamazdı. Yani aslında olabilirdi ama olursa bu ölümün bir anlamı olmazdı. Zeno yeniden doğabilmeliydi ki ölümünün bir anlamı olsun, veya Zeno ölebilmeliydi ki yeniden doğabilsin. İşte bu paradoksal durum benim kafayı yememde rol oynayan en önemli etkenlerden biriydi. Şöyle: Ölümsüz olabilmek için önce ölmek gerektiği gibi bir durum söz konusuydu. İlk bakışta çelişik gibi görünen bu paradoksal durum ise insanın içindeki ölümsüzlük potansiyelini gerçekleştirmesi için son derece gerekli bir koşuldu. Ölü bir insanın bir daha asla ölemeyeceği bariz olduğuna göre, bir ölü formunda sürdürülen yaşamların ölümsüzlere ait yaşamlar olduğu söylenebilirdi, ki nitekim söylenmişti de zaten işte. Ölüm kaçınılmaz bir sondu elbet, fakat bu son sonluluğun sonu olabilirdi ancak. Sonluluğun sonunun da sonsuzluğun başlangıcı olduğunu ise bilmiyorduz bu aşamadan sonra söylemeye gerek var mı.
Bu arada hemen belirtelim, biz ve ben biriz, çünkü ben zaten içimdeki karakterlerin rollerini hayata geçirdiği bir tiyatro sahnesinden başka bir şey değilim. Yani ben bizim tiyatrodur denebilir, hatta ben yokum aslında, çünkü biz bilmekteyizdir ki bir ölür, geriye çokluk kalır diye de eklenebilir. Ölen bir’in yerine asla sıfır geçmez, çünkü sıfır, olmayan bir’den başka bir şey değildir. Bir’in yerine bir başka şeyden ziyâde hiçliğin kendisi geçtiği zaman ortaya çıkan niceliksellik ve niteliksellik dışı duruma verilen addır sıfır. Bir ise asla saf hâliyle var olamayacağına göre her şey iki’den başlar. Peki ama bir’in asla var olamayacağını da nereden çıkardık? Bir’in asla var olamayacağını bir yerden çıkarmış değiliz sevgili okur. Bir zaten hiç yoktu, asla olmadı. Sayılar sıfırdan başlar ve iki ile devam ederdi ama biz iki’ye geçebilmek için bir’in bölünebilir varlığına o kadar çok ihtiyaç duyduk ki asla olmayan bir şeyden varmış gibi söz ettik. Olmayan bir şeyden olması muhtemel bir başka şeye geçiş aşamasında bir basamağa ihtiyaç duyduk çünkü biz. Bir işte böyle doğdu, yani olmayarak olan, olmayandan olana geçebilmek için oldurulan ve hâlihazırda bölünmüş olduğu halde bölünebilir bir bütünlük maskesi takmış olarak doğdu bir. Demek ki sıfırdan sonra bir değil, iki gelir, çünkü her bir kendi içinde olan ve olmayan diye ikiye bölünmüştür, bölünmüş olarak doğar ve bölünmüş olarak ölür. Bir, hep ve sadece doğumdan önce ve ölümden sonra var ol(may)an bölünmüş bir bütünlüktür. Bu bağlamda Zeno gerçekten de ana rahminden çıkamadan ölmüş veya bilemediniz en iyi ihtimalle erken doğuma maruz kalmış bir roman denemesinden başka bir şey değildir denebilir, ki nitekim denmiştir de zaten işte.

(1) Alain Badiou, Etik: Kötülük Kavrayışı Üzerine Bir Deneme, çev. Tuncay Birkan (İstanbul: Metis, 2004), 27-28  

*Bu yazının yeniden gözden geçirilmiş FMHS versiyonu için bknz.  

**Zeno için bknz.  

(c) Cengiz Erdem, Temmuz, 2008.

%d bloggers like this: